रासायनिक शर्यत: पोलीस भरती आणि जिम संस्कृतीतील स्टेरॉइड्सचा जीवघेणा विळखा

 

रासायनिक शर्यत: पोलीस भरती आणि जिम संस्कृतीतील स्टेरॉइड्सचा जीवघेणा विळखा

प्रस्तावना

आजच्या धावपळीच्या आणि स्पर्धात्मक युगात कमीत कमी वेळेत जास्तीत जास्त यश मिळवण्याच्या 'शॉर्टकट' प्रवृत्तीने तरुणाईला विळखा घातला आहे. याचे सर्वात भयानक रूप आपल्याला फिटनेस उद्योग आणि सरकारी नोकऱ्यांच्या शारीरिक चाचण्यांमध्ये पाहायला मिळत आहे. पोलीस भरतीची कठीण परीक्षा पास होण्यासाठी किंवा केवळ पिळदार शरीर कमावण्यासाठी तरुण 'अ‍ॅनाबॉलिक स्टेरॉइड्स' आणि प्रतिबंधित उत्तेजक द्रव्यांच्या (Doping) आहारी जात आहेत. हा तात्पुरता रासायनिक आभास भविष्यात कायमचे अपंगत्व किंवा मृत्यूला आमंत्रण देणारा ठरत आहे.

वैद्यकीय आकडेवारी: धोक्याची घंटा

भारतातील विविध शहरांमधील जिम आणि बॉडीबिल्डर्सवर केलेल्या वैद्यकीय संशोधनातून (उदा. PubMed Central व राष्ट्रीय आरोग्य संस्थांचे अहवाल) अत्यंत धक्कादायक आकडेवारी समोर आली आहे:

·         ट्रेनर्सचा चुकीचा प्रभाव: जिममध्ये स्टेरॉइड्सचा गैरवापर करणाऱ्या जवळपास ७०% तरुणांना त्यांच्या जिम ट्रेनर्सनीच हे ड्रग्ज घेण्यास प्रवृत्त केलेले असते.

·         इंजेक्शनचा वाढता वापर: स्टेरॉइड्स घेणाऱ्यांपैकी ८५% पेक्षा जास्त तरुण तोंडाने गोळ्या घेण्याऐवजी थेट 'इंट्रामस्क्युलर इंजेक्शन' (Intramuscular Injection) घेण्यास प्राधान्य देतात, ज्यामुळे संसर्गाचा धोका अनेक पटींनी वाढतो.

·         पॉली-फार्मसीचा विळखा: ९५% पेक्षा जास्त युजर्स एकावेळी अनेक प्रकारची स्टेरॉइड्स आणि हार्मोन्स (उदा. नॅन्ड्रोलोन, सस्टॅनन, मानवी वाढीचे संप्रेरक - HGH) एकत्र करून शरीरात टोचतात. यामुळे अवयव निकामी होण्याचा वेग वाढतो.

·         अज्ञानाचा अंधार: स्टेरॉइड्स घेणाऱ्या ७३% तरुणांना हे माहीतच नसते की, डॉक्टरांच्या प्रिस्क्रिप्शनशिवाय हे पदार्थ विकणे किंवा घेणे हा कायद्याने गंभीर गुन्हा आहे.

तीन प्रमुख लक्ष्य गट आणि त्यांच्यासमोरील वास्तव

१. पोलीस भरतीचे उमेदवार

·         मल्टिपल ड्रग कॉकटेल: पोलीस किंवा लष्कर भरतीमधील धावणे, लांब उडी यांसारख्या कठीण शारीरिक चाचण्या मर्यादित वेळेत पार पाडण्यासाठी तरुण 'इरिथ्रोपायटीन' (EPO) किंवा वेदनाशामक (Painkillers) चे कॉकटेल घेतात.

·         मैदानावरच मृत्यूचा धोका: अतिउष्णतेमध्ये कठीण शारीरिक श्रम करताना स्टेरॉइड्समुळे रक्त वेगाने घट्ट होते. यामुळे भरतीच्या मैदानातच अचानक हृदयविकाराचा झटका (Cardiac Arrest) येऊन धावणाऱ्या तरुणांचा मृत्यू झाल्याच्या अनेक दुर्दैवी घटना समोर आल्या आहेत.

२. जिमचे सामान्य ग्राहक

·         हार्मोनल असंतुलन: सोशल मीडियावरील 'इन्फ्लुएन्सर्स' सारखे ६-पॅक अ‍ॅब्स मिळवण्याच्या नादात सामान्य तरुण अवघ्या काही महिन्यांत स्टेरॉइड सायकल सुरू करतात.

·         अंगावर येणारे दुष्परिणाम: यामुळे शरीराची स्वतःची नैसर्गिक टेस्टोस्टेरॉन निर्मिती पूर्णपणे बंद होते. परिणामी, वंध्यत्व (Infertility), अंडकोष लहान होणे, यकृत (Liver) आणि किडनी निकामी होणे यांसारखे न बरे होणारे आजार जडतात.

३. जिम ट्रेनर्स

·         व्यावसायिक स्पर्धा: स्वतःचे शरीर अवाढव्य आणि आकर्षक ठेवून ग्राहकांना भुरळ घालण्यासाठी ट्रेनर्स स्वतः तर स्टेरॉइड्स घेतातच, पण झटपट पैशांच्या आमिषाने ते स्वतः बेकायदेशीर औषध पुरवठादार बनतात.

·         कायदेशीर कारवाई: अन्न व औषध प्रशासनाच्या (FDA) नियमांनुसार, वैद्यकीय सल्ल्याशिवाय स्टेरॉइड्सची शिफारस किंवा विक्री करणे हा अजामीनपात्र गुन्हा आहे.

तज्ज्ञ डॉक्टरांचा विशेष सल्ला

हृदयरोगतज्ज्ञ (Cardiologists) आणि एंडोक्रिनोलॉजिस्ट (Endocrinologists) यांच्या मते, अनैसर्गिकरित्या वाढवलेले स्नायू म्हणजे आतून पोखरलेली पोकळ इमारत आहे.

१. "स्टेरॉइड्स कधीही अचानक बंद करू नका"
जर एखादा तरुण बऱ्याच काळापासून स्टेरॉइड्स घेत असेल, तर ते इंटरनेटवर वाचून स्वतःहून अचानक बंद करू नये. यामुळे तीव्र नैराश्य (Severe Withdrawal Depression) आणि आत्महत्येचे विचार येऊ शकतात. यासाठी त्वरित एंडोक्रिनोलॉजिस्ट (हार्मोनतज्ज्ञ) किंवा स्पोर्ट्स मेडिसिन डॉक्टरांचा सल्ला घेऊन योग्य वैद्यकीय उपचारांद्वारे बॉडी डिटॉक्स करावी.

२. "शरीराला वेळ द्या, शॉर्टकट जीव घेईल"
नैसर्गिक आणि सुरक्षित पद्धतीने चांगली शरीरयष्टी बनवण्यासाठी किमान २ ते ३ वर्षांचे सातत्य आवश्यक असते. योग्य प्रमाणात नैसर्गिक प्रोटीन, संतुलित आहार, शास्त्रशुद्ध स्ट्रेंथ ट्रेनिंग आणि ७-८ तासांची गाढ झोप याच्या बळावर बनलेली बॉडी आयुष्यभर टिकते आणि हृदय सुरक्षित राहते.

३. "मानसिक आरोग्याकडे दुर्लक्ष करू नका"
स्टेरॉइड्समुळे मेंदूतील रसायनांचे संतुलन बिघडते. याला वैद्यकीय भाषेत 'रॉईड रेज' (Roid Rage) म्हणतात. यामुळे व्यक्ती अत्यंत हिंसक बनते, तिला तीव्र राग आणि भ्रम (Paranoia) होऊ लागतो, ज्याचे रूपांतर कौटुंबिक किंवा सामाजिक गुन्हेगारीत होते.

निष्कर्ष आणि आवाहन

डोपिंग आणि स्टेरॉइड्सची ही वाढती प्रवृत्ती देशाच्या तरुण पिढीला आतून पोकळ करत आहे. पोलीस प्रशासनाने भरती प्रक्रियेत कडक 'डोपिंग चाचण्या' अनिवार्य करणे आणि अन्न व औषध प्रशासनाने (FDA) बेकायदेशीर जिम सप्लीमेंट केंद्रांवर छापे टाकणे ही काळाची गरज आहे.

तरुणांनो, शरीर निरोगी ठेवण्यासाठी जिममध्ये जा, ते आजारी पाडण्यासाठी किंवा अंतर्गत अवयव सडवण्यासाठी नाही. खाकी वर्दी मिळवण्याचे स्वप्न कठोर मेहनतीने पूर्ण करा, औषधांच्या नशेत स्वतःचा जीव गमावून आई-वडिलांना पोरके करू नका. "फिटनेस हा जगण्याचा मार्ग आहे, मृत्यूचा शॉर्टकट नाही!"

        डॉ. सोपान एकनाथ कांगणे,

                                 प्राचार्य, महाराष्ट्रीय मंडळाचे, 

                              चंद्रशेखर आगाशे शारीरिक शिक्षण महाविद्यालय,

                                 पुणे ४११०३७