हाय-टेक फिफा विश्वचषक

 हाय-टेक फिफा विश्वचषक

 

फिफा विश्वचषक २०२६ हा फुटबॉलच्या इतिहासातील सर्वात आधुनिक आणि हाय-टेक विश्वचषक ठरत आहे. खेळ अधिक पारदर्शक करण्यासाठी आणि चाहत्यांचा अनुभव वाढवण्यासाठी फिफाने यंदा अनेक क्रांतिकारी तंत्रज्ञानाचा (Technology) वापर केला आहे.

या विश्वचषकात वापरले जाणारे मुख्य तंत्रज्ञान खालीलप्रमाणे आहे:

१. हाय-टेक चेंडू: 'कनेक्टेड बॉल तंत्रज्ञान'

यंदाच्या विश्वचषकात वापरल्या जाणाऱ्या फुटबॉलमध्ये एक विशेष इलेक्ट्रॉनिक सेन्सर बसवला आहे.

·         अचूक डेटा: हा सेन्सर प्रति सेकंद ५०० वेळा चेंडूचा डेटा 'व्हिडिओ असिस्टंट रेफ्री' (VAR) रूमला पाठवतो.

·         ऑफसाईड ओळखणे: चेंडूला खेळाडूचा पाय नेमका कधी स्पर्श झाला, हे या तंत्रज्ञानामुळे मायक्रोसेकंदमध्ये समजते. यामुळे ऑफसाईडचे (Offside) निर्णय अचूक होतात.

२. सेमी-ऑटोमेटेड ऑफसाईड तंत्रज्ञान (Semi-Automated Offside)

खेळाडूंनी गोल केल्यावर तो कायदेशीर आहे की नाही, हे तपासण्यासाठी हे तंत्रज्ञान वापरले जाते.

·         कॅमेरा ट्रॅकिंग: स्टेडियमच्या छतावर १२ ते १५ विशेष ट्रॅकिंग कॅमेरे बसवले आहेत. हे कॅमेरे प्रत्येक खेळाडूच्या शरीरावरील २९ मुख्य पॉईंट्स (जसे की हात, पाय, गुडघे) प्रति सेकंद ५० वेळा ट्रॅक करतात.

·         ३D आकृती (3D Animation): एखादा खेळाडू ऑफसाईड असेल, तर एआय (AI) यंत्रणा स्वयंचलितपणे एक ३D व्हिडिओ तयार करते, जो टीव्हीवर आणि स्टेडियममधील मोठ्या स्क्रीनवर चाहत्यांना दाखवला जातो.

३. प्रगत व्हिडिओ असिस्टंट रेफ्री (Advanced VAR)

मैदानावरील मुख्य रेफ्रींकडून चूक झाल्यास ती सुधारण्यासाठी व्हीएआर (VAR) रूम काम करते.

·         आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI): यंदा VAR ला अधिक वेगवान करण्यासाठी एआय टूल्सचा वापर केला जात आहे, ज्यामुळे निर्णय घेण्यासाठी लागणारा वेळ खूप कमी झाला आहे.

·         थेट प्रक्षेपण: रेफ्री नेमका कोणत्या गोष्टीचा व्हिडिओ पाहत आहेत, हे स्टेडियममधील प्रेक्षकांनाही स्क्रीनवर लाईव्ह दिसते.

४. खेळाडूंची कामगिरी मोजणारे ॲप (FIFA Player App)

या विश्वचषकात प्रत्येक खेळाडूला सामन्यानंतर स्वतःचा वैयक्तिक डेटा पाहण्यासाठी एक खास ॲप दिले आहे.

·         डेटा विश्लेषण: सामना संपल्यावर खेळाडू तो किती वेगाने धावला, त्याने किती अचूक पास दिले, त्याचा डिफेन्स कसा होता, हे सर्व डेटा आणि व्हिडिओ ग्राफिक्सच्या स्वरूपात या ॲपवर पाहू शकतो.

 ५. स्टेडियममधील अत्याधुनिक तंत्रज्ञान

·         कूलिंग टेक्नॉलॉजी (Cooling Technology): अमेरिका आणि मेक्सिकोमधील काही शहरांतील कडक उन्हाळा लक्षात घेता, स्टेडियममधील तापमान खेळाडू आणि प्रेक्षकांसाठी नियंत्रित (Air-conditioned) ठेवणारी यंत्रणा वापरली जात आहे.

·         स्मार्ट रेफ्री घड्याळ (Smart watch): जेव्हा चेंडू गोललाईन पार करतो, तेव्हा मुख्य रेफ्रींच्या हातातील विशेष घड्याळावर 'GOAL' असा संदेश आणि व्हायब्रेशन येते. याला 'गोल-लाईन तंत्रज्ञान' म्हणतात.

या सर्व तंत्रज्ञानामुळे सामन्यातील मानवी चुका खूप कमी झाल्या आहेत आणि खेळ अधिक रंजक झाला आहे.

 कनेक्टेड बॉल' (Connected Ball)

फिफा विश्वचषक २०२६ चा अधिकृत फुटबॉल 'अॅडिडास ट्रायोंडा' (Adidas Trionda) हा केवळ एक चेंडू नसून तंत्रज्ञानाचा एक चमत्कार आहे. या चेंडूला 'कनेक्टेड बॉल' (Connected Ball) म्हटले जाते.

तो कसा काम करतो:

१. चेंडूच्या आत काय आहे?

·         स्मार्ट सेन्सर (IMU Sensor): चेंडूच्या आत एका बाजूला (ब्लॅडरवर) एक अत्यंत लहान, वजनाने हलकी इनर्शियल मेजर्मेंट युनिट (IMU) चिप बसवलेली असते.

·         काउंटरवेट (Counter weight): चिप बसवल्यामुळे चेंडूचे वजन एका बाजूला जास्त होऊ नये, म्हणून त्याच्या विरुद्ध बाजूला समान वजनाचा 'काउंटरवेट' लावला जातो. यामुळे खेळाडूंना लाथ मारताना चेंडू सामान्य फुटबॉलसारखाच वाटतो.

२. डेटा गोळा करण्याची पद्धत (500Hz स्पीड)

·         वेगवान ट्रॅकिंग: हा सेन्सर प्रति सेकंद ५०० वेळा (500Hz) चेंडूचा डेटा गोळा करतो.

·         चेंडूला कधी स्पर्श झाला, तो किती वेगाने फिरत (Spin) आहे आणि कोणत्या दिशेने हवेत जात आहे, याची अचूक नोंद हा सेन्सर ठेवतो.

३. स्टेडियममधील अँटेना आणि VAR कनेक्शन

·         स्टेडियमच्या चारी बाजूंना विशेष रिसीव्हर्स (Local Positioning System) बसवलेले असतात.

·         चेंडूचा डेटा वायरलेस लहरींद्वारे या रिसीव्हर्सकडे आणि तिथून थेट व्हिडिओ असिस्टंट रेफ्री (VAR) रूमकडे अवघ्या काही मिलिसेंकदात पोहोचतो.

४. मैदानावर याचा नेमका काय फायदा होतो?

·         अचूक ऑफसाईड (Offside): कॅमेऱ्याच्या मदतीने खेळाडू कुठे उभा आहे हे समजते, तर या चेंडूच्या चिपमुळे पास नेमका कोणत्या मिलिसेकंदाला दिला गेला हे स्पष्ट होते. या दोन्ही गोष्टी एकत्र करून एआय (AI) यंत्रणा अचूक निर्णय घेते.

·         'स्निकometer' आणि टच डिटेक्शन: नुकत्याच झालेल्या स्वीडन विरुद्ध ट्युनिशिया (५-१) सामन्यात स्वीडनचा खेळाडू ऑफसाईड वाटत होता, पण या तंत्रज्ञानाने क्रिकेटच्या 'स्निकometer' सारखा वेव्हफॉर्म (Waveform) दाखवून हे सिद्ध केले की, चेंडूला खूप बारीक स्पर्श झाला होता, ज्यामुळे तो गोल कायदेशीर ठरवला गेला.

·         हँडबॉल ओळखणे: जर चेंडू खेळाडूच्या हाताला किंवा छातीला लागला, तर स्पर्शाच्या तीव्रतेवरून रेफ्रींना अचूक निर्णय घेणे सोपे जाते.

५. एक रंजक गोष्ट: चेंडू चार्ज करावा लागतो!

होय, हे ऐकून आश्चर्य वाटेल पण या तंत्रज्ञानामुळे हा फुटबॉल सामन्यापूर्वी चार्ज करावा लागतो.

·         बॅटरी लाईफ: यातील सेन्सरची बॅटरी एकदा पूर्ण चार्ज केल्यावर मैदानावर सतत ६ तास चालते.

·         स्मार्ट मोड: चेंडू जेव्हा मैदानाच्या बाहेर असतो, तेव्हा तो आपोआप 'हायबरनेशन' (स्लीप मोड) मध्ये जातो, ज्यामुळे बॅटरी वाया जात नाही.

·         सुरक्षेसाठी प्रत्येक सामन्यासाठी असे १५ ते २० पूर्ण चार्ज केलेले चेंडू तयार ठेवले जातात.

 आश्चर्यकारक तंत्रज्ञान

फिफा विश्वचषक २०२६ मध्ये चेंडूच्या तंत्रज्ञानाशिवाय 'चाहत्यांचा अनुभव' आणि 'खेळाडूंची सुरक्षा' वाढवण्यासाठी अनेक इतर आश्चर्यकारक तंत्रज्ञान वापरले जात आहेत.

त्यातील काही प्रमुख हाय-टेक गोष्टी:

१. व्हीआर आणि एआर मधील सामने (VR & AR Fan Experience)

स्टेडियममध्ये न जाणाऱ्या चाहत्यांसाठी घरबसल्या स्टेडियमचा फील देण्यासाठी हे तंत्रज्ञान वापरले जात आहे:

·         व्हर्च्युअल रिअॅलिटी (VR): व्हीआर हेडसेट वापरून जगभरातील चाहते थेट मैदानावर (खेळाडूंच्या जवळ) उभे राहून सामना पाहण्याचा ३६०-डिग्री अनुभव घेऊ शकतात.

·         ऑगमेंटेड रिअॅलिटी (AR Apps): स्टेडियममधील प्रेक्षक त्यांच्या मोबाईल कॅमेऱ्याद्वारे मैदानावर पाहत असताना, त्यांना स्क्रीनवर थेट खेळाडूचे नाव, धावण्याचा वेग आणि लाईव्ह आकडेवारी (Stats) तरंगताना दिसते.

२. अत्याधुनिक साऊंड सिस्टीम (Sonic Technology)

स्टेडियममधील चाहत्यांचा आवाज आणि जल्लोष टीव्ही प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी 'फिल्ड-लेव्हल सोनिक' मायक्रोफोन्स बसवले आहेत.

·         यामुळे टीव्हीवर सामना पाहताना मैदानावर लाथ मारल्याचा आवाज किंवा खेळाडूंचा एकमेकांशी होणारा संवाद देखील स्पष्ट ऐकू येतो.

३. स्मार्ट जर्सी आणि आरोग्य ट्रॅकिंग (Smart Jersey & Health Tech)

खेळाडूंच्या सुरक्षिततेसाठी आणि दुखापती टाळण्यासाठी कपड्यांमध्ये तंत्रज्ञान आणले आहे:

·         बायोमेट्रिक वेस्ट (Biometric Vests): खेळाडू जर्सीच्या आत एक विशेष इनर-वेअर घालतात. हे इनर खेळाडूचे हृदयविकार, शरीराचे तापमान आणि थकवा (Fatigue Level) यांचे लाईव्ह मॉनिटरिंग करते.

·         वैद्यकीय मदत: जर एखाद्या खेळाडूच्या हृदयाचे ठोके अचानक खूप वाढले, तर डगआउटमध्ये (Dugout) बसलेल्या डॉक्टरांना टॅबलेटवर अलर्ट जातो आणि ते खेळाडूला तातडीने विश्रांती घेण्याचा सल्ला देऊ शकतात.

४. कार्बन-न्यूट्रल स्टेडियम्स (Green Eco-Tech)

यंदाचा विश्वचषक पर्यावरणपूरक बनवण्यासाठी तिन्ही देशांतील स्टेडियम्समध्ये विशेष तंत्रज्ञान वापरले आहे:

·         सौर ऊर्जा आणि पाण्याचा पुनर्वापर: स्टेडियमच्या छतावर लावलेल्या पॅनेल्सद्वारे सौर ऊर्जा तयार केली जाते. तसेच पावसाचे पाणी गोळा करून ते खेळपट्टी (Pitch) ओली करण्यासाठी फिल्टर करून वापरले जाते.

·         मॉड्युलर सीट्स: काही स्टेडियम्समधील जागा या 'मॉड्युलर' (काढता येण्याजोग्या) आहेत, ज्या स्पर्धा संपल्यावर काढून दुसऱ्या कामासाठी वापरल्या जाऊ शकतात, जेणेकरून कचरा होणार नाही.

५. एआय क्राउड कंट्रोल (AI Crowd Management)

लाखो प्रेक्षक स्टेडियममध्ये येत असल्याने सुरक्षा व्यवस्था कडक करण्यासाठी कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) वापरली जात आहे:

·         हे तंत्रज्ञान गेट्सवर होणारी गर्दी ओळखते आणि स्वयंचलितपणे लोकांना दुसऱ्या रिकाम्या गेटकडे जाण्याचे निर्देश स्क्रीनवर दाखवते. यामुळे चेंगराचेंगरी किंवा वाद टाळता येतात.

 डिजिटल आणि 'स्मार्ट' प्रक्रिया

फिफा विश्वचषक २०२६ मध्ये चाहत्यांसाठी तिकीट खरेदी करण्यापासून ते स्टेडियममध्ये प्रवेश करेपर्यंतची संपूर्ण प्रक्रिया डिजिटल आणि 'स्मार्ट' करण्यात आली आहे. यंदा ८५ लाखांहून अधिक प्रेक्षक येणार असल्याने फिफाने तिकीट काळाबाजार (Black Marketing) रोखण्यासाठी कडक डिजिटल सुरक्षा प्रणाली लागू केली आहे.

ही सिस्टीम कशी काम करते:

१. १००% डिजिटल तिकीट (Mobile-Only Tickets)

यंदा कागदी (Paper) तिकिटे पूर्णपणे बंद करण्यात आली आहेत.

·         फिफा तिकीट ॲप (FIFA Tickets App): सर्व तिकिटे केवळ फिफाच्या अधिकृत मोबाईल ॲपमध्येच उपलब्ध होतात.

·         डायनॅमिक क्यूआर कोड (Dynamic QR Code): तिकीट बुक केल्यावर मिळणारा क्यूआर कोड स्थिर नसतो. तो दर काही सेकंदाला आपोआप बदलतो (बँकेच्या ओटीपी सारखा). त्यामुळे कोणीही तुमच्या तिकिटाचा स्क्रीनशॉट काढून तो दुसऱ्याला विकू शकत नाही.

२. फिफा डिजिटल आयडी (FIFA ID / Fan ID)

तस्करांना आणि विना-तिकीट लोकांना स्टेडियमपासून दूर ठेवण्यासाठी फिफाने 'फिफा डिजिटल आयडी' अनिवार्य केला आहे.

·         नोंदणी: तिकीट खरेदी केल्यानंतर प्रत्येक चाहत्याला आपली वैयक्तिक माहिती आणि पासपोर्ट/ओळखपत्र अपलोड करून हा डिजिटल आयडी बनवावा लागतो.

·         चेहरा ओळखणारे तंत्रज्ञान (Facial Recognition): स्टेडियमच्या मुख्य गेटवर केवळ तिकीट स्कॅन करून चालत नाही. तिथे लावलेले कॅमेरे तुमचा चेहरा स्कॅन करतात. जर तुमचा चेहरा 'फिफा आयडी' मधील फोटोशी मॅच झाला, तरच गेट उघडते.

३. तिकिटांची पुनर्विक्री (Safe Resale Platform)

जर एखाद्या चाहत्याने तिकीट खरेदी केले आणि काही कारणास्तव त्याला सामन्याला जाता आले नाही, तर तो ते तिकीट इतर कोणालाही थेट विकू शकत नाही.

·         फिफा रिसेल मार्केट (FIFA Resale Market): चाहत्याला ते तिकीट फिफाच्या अधिकृत प्लॅटफॉर्मवरच परत करावे लागते.

·         मूळ किंमत: तिथे ते तिकीट दुसऱ्या गरजू चाहत्याला मूळ किमतीतच (Original Price) विकले जाते. यामुळे तिकिटांचा काळाबाजार करून ते महागड्या किमतीत विकणे अशक्य झाले आहे.

४. ब्लॉकचेन तंत्रज्ञान (Blockchain Security)

तिकिटांची चोरी किंवा बनावट तिकिटे तयार होऊ नयेत म्हणून फिफाने पहिल्यांदाच ब्लॉकचेन (Blockchain) तंत्रज्ञानाचा वापर केला आहे. प्रत्येक तिकिटाचा एक युनिक डिजिटल कोड असतो, जो फिफाच्या सुरक्षित सर्व्हरशी जोडलेला असतो. त्यामुळे बनावट तिकीट तयार करणे तांत्रिकदृष्ट्या अशक्य आहे.

५. डिजिटल आयडीचे इतर फायदे

हा डिजिटल आयडी केवळ स्टेडियम प्रवेशासाठी नाही, तर सामन्याच्या दिवशी चाहत्यांना यजमान शहरांमध्ये मेट्रो, बस आणि ट्रेन प्रवास मोफत करण्यासाठी देखील वापरला जात आहे.

 

 

डॉ. सोपान एकनाथ कांगणे, प्राचार्य,

महाराष्ट्रीय मंडळाचे, चंद्रशेखर आगाशे शारीरिक शिक्षण महाविद्यालय, पुणे ४११०३७